برنامه جلب مشاركت(برنامه داوطلبان سلامت )

سلامتي محور توسعه است و مسائل و مشكلات بهداشتي همان مشكلات توسعه است كه نمي توان آن را فقط در بخش سلامت حل نمود بنابراين جلب مشاركت تك تك افراد جامعه و بخشهاي توسعه ، براي حل مشكلات بهداشتي در رسيدن به سطح قابل قبول « سلامت براي همه » براساس « منشور بين المللي بهداشت ، سپتامبر 1978 ميلادي » از ضروريات مي باشد .

نقش مشاركت مردم در فرآيند توسعه اجتماعي ، اقتصادي ، فرهنگي و حتي سياسي قابل توجه است و نهادينه كردن مشاركت مردمي در تشخيص اولويتها ، برنامه ريزي ، اجرا و ارزشيابي خدمات بهداشتي درماني امر اجتناب ناپذير است

تاریخچه برنامه در ایران:

در ايران مشاركت مردمي در امر بهداشت تحت عنوان ( رابطان بهداشت ) كه از سال 1369 بصورت آزمايشي در جنوب تهران به اجرا در آمده است و گسترش آن در سطح كشور وسيله اي براي دستيابي وزارت بهداشت به اهداف خود و زمينه ساز رسيدن به توسعه مداوم و پايدار مي باشد .

تاكنون در زمينه مسائل و مشكلات بهداشتي كه در حيطه وظايف وزارت بهداشت بوده است دانش و مهارتهاي كسب كرده اند كه بطور متوسط در هر شرايطي كه لازم باشد به خانواده وخانوارهاي تحت پوشش خود و جامعه ( 50 خانوار همسايه ) منتقل مي كنند . ونياز هايشان را اعلام مي دارند و چون اعتقاد دارند كه سلامت چيزي بالاتر از سلامت جسمي بوده و سلامت روحي و اجتماعي ابعاد ديگر سلامت را نيز در برگيرد بنابراين حفظ اين سلامت نه تنهاوظيفه وزارت بهداشت بلكه در راستاي وظايف بخشهاي ديگر توسعه نيز مي دانند

اکنون شبکه ای عظیم وموفق از مردم در اختیار نظام سلامت کشور است.

براي برنامه جلب مشاركت مردمي دربخش سلامت تاكنون تحت عنوان “ داوطلبان سلامت “ به شكلهاي زير اقدام شده است:

رابط بهدا شت شهري

رابط بهداشت روستايي

داوطلبان متخصص

اهداف طرح داوطلبان سلامت ( رابطان بهداشت ):

1- ارتقاء سطح سلامتي جامعه شهري به ويژه جمعيت حاشيه نشين و محروم با استفاده از جلب مشاركت مردمي

2- ارائه فعال خدمات بهداشتي در مناطق شهري ( به ويژه حاشيه شهرهاي بزرگ )

3- مشاركت مردم در برنامه ريزي و تصميم گيري و استفاده از همكاري آنان در ارائه مراقبتهاي اوليه بهداشتي

4- بهره گيري از امكانات موجود جامعه در جهت حفظ و ارتقاء سلامتي جامعه بشري در سطوح محلي و منطقه

5- فراهم كردن زمينه اي براي ورود زنان خانه دار به عرصه فعاليتهاي اجتماعي و توانمند سازي آنها در جهت امور اجتماعي و اقتصادي و فرهنگي

6- ارتقاء حضور مردم در عرصه توسعه اقتصادي اجتماعي

زنان كشورمان پيشتازان اين همياري عمومي شدند و تحت عنوان « رابط بهداشت » داوطلبانه بدون هيچ گونه چشمداشت مادي قدم در جهت توسعه بهداشتي نهادند كه زيربنايي ترين ابعاد تكامل اجتماعي بشر است

داوطلب سلامت (رابط بهداشت )

رابط بهداشت ، زنان داوطلب محله مي باشند كه از ميان منطقه محل سكونت خود با داشتن سواد و برخورداري از مقبوليت اجتماعي مناسب ، برخوردار از وقت كافي ، داشتن انگيزه و علاقه براي ايجاد فعاليتهاي اجتماعي ، انتخاب و دعوت به همكاري مي شوند

هر رابط سلامت بايستي بطور متوسط 50 خانوار را كه در همسايگي محل سكونت وي زندگي مي كنند تحت پوشش قرار دهد.

داوطلبان براي كسب آگاهيها و مهارتهاي بهداشتي در جلسات هفتگي در مركز بهداشتي درماني نزديك به محل زندگي خود شركت مي كنند . محتواي آموزشي داوطلبان در خصوص سلامت كودكان ، سلامت مادران ، سلامت خانواده ، سلامت جامعه و آشنايي با بيماريهاي شايع مي باشد . داوطلبان در كلاسهاي آموزشي خود علاوه بر يادگيري مفاهيم علمي و مهارتهاي عملي ، براي انتقال آن به خانوارهاي تحت پوشش خود نزد مربي خود تمرين خواهند نمود تا آموخته هاي بهداشتي را بتوانند بطور صحيح به مردم منتقل كنند .

انگيزه كار داوطلبانه رابطان سلامت ( رابطان بهداشت ) :

اميد به پاداشهاي موثر معنوي ، پاداشهاي اداركي ، تغيير اجتماعي ، وفاق ، مسابقه و پاداشهاي محسوس و قابل لمس

- پاداشهاي معنوي نظير احساس مهم بودن ، مباهات كردن به موفقيت و احساس غرور و نهايتاً اجر اخروي

- پاداشهاي ادراكي شامل فرصت امكان شركت در كلاسهاي بهداشتي ، آموختن چگونگي حل مشكلات بهداشتي و اجتماعي ، آموختن مهارتها براي استفاده در خانه خود و انتقال به ديگران و انجام كارهاي داوطلبانه در جهت بهبود زندگي ديگران مي باشد .

آموزش رابطان چگونه است ؟ساختار آموزشي رابطان

آموزش رابطان شامل دو دوره است دوره مقدماتي نقش كليدي را در تحكيم روابط بهداشت و رابطان دارد . اين دوره زمينه ساز فعاليت هاي بعدي و جذب رابطان است يكي از مهمترين قسمتهاي دوره مقدماتي ، شناسايي و اولويت بندي مسائل بهداشتي محله است كه پايه يادگيري آنها است طي جلسات بحث ، رابطان نيازهاي بهداشتي محله و مردم را شناسايي و با كمك مربيان فهرستي از اولويت مسائل تهيه مي كنند . دوره تكميلي پس از شروع به كار رابطان تشكيل مي شود و شامل جلسات و كلاسهاي متنوعي است كه در مراكز خدمات بهداشتي و درماني برقرار مي گردد

دوره يادگيري محدوديت زماني ندارد . رابطان محله و مربي ، طول دوره را تعيين مي كنند و زمان آموزش هر موضوع بستگي به نياز آنها و شرايط محله دارد پس از شروع به كار نيز دوره آموزش آنها خاتمه نمي يابد بلكه طي جلسات و كلاسهايي كه در مركز بهداشتي – درماني مربوط براي افزايش و به روز كردن آگاهي هاي آنان تشكيل مي شود ، ادامه مي يابد .

دوره يادگيري محدوديت موضوعي ندارد . بر اساس خواست و نياز رابطان موضوعات آموزشي تعيين مي شود .

در برنامه آموزشي رابطان تنها از يك فن ساده استفاده نمي شود . روشها و فنون مختلفي وجود دارد كه هر فن براي تدريس نوع خاصي از مطالب آموزشي مناسب تر است مربي در آموزش خود از شيوه هايي استفاده مي كند كه در آن مهارت بيشتري دارد رابطان بهداشت در جلسات تجارب خود را براي همديگر بازگو مي كنند

آموزش مشاركتي :

رابطان زنان بزرگسالي هستند كه داوطلبانه آمادگي كسب آموزشهاي بهداشتي و انتقال آن را به مردم دارند بنابراين روش آموزش آنها نمونه اي است از آموزش مشاركتي بزرگسالان و اساس اين آموزش بر پايه رابطه عاطفي و اجتماعي بين مربي و آموزش گيرنده استوار است ، احساس صميميت موجب ابراز افكار ، مسائل و نگراني ها مي شود و در نتيجه آموزش همراه با رضايت و لذت فراهم مي گردد . در آموزش مشاركتي كليد موفقيت مربي ، احترام به عقايد آموزش گيرندگان است و در تسهيل يادگيري آنان موثر مي باشد در اين روش خود رابطان براي پاسخگوئي به سئوالات تلاش مي كنند ، فكر مي كنند ، مطالعه مي كنند . تمرين مي كنند .

مربي فقط يك راهنماست ، محتواي بحث از ذهن رابطان تراوش مي كند مربي فقط طراح مسئله و مسئول جمع بندي نتايج است . در آموزش مشاركتي ، مربي ممكن است پاسخ همه سئوالات را نداند او از ذهن افراد با تجربه كلاس بهره مي گيرد . استعدادهاي آنها را كشف مي كند و رشد مي دهد كار عملي گروهي به خود آموزي رابطان كمك مي كند .

منابع آموزشي

در ابتدا منابع آموزشي محدودي براي تربيت رابطان استفاده مي شد ولي پس از سرمايه گذاري مشترك وزارت بهداشت و يونيسف منابع و مواد متنوع لازم آماده شد .

تجارب و دانشي كه رابطان با خانواده هاي زير پوشش خود داشتند پايه اصلي براي تدوين كتب آموزشي شد

اين كتابها شامل :

- راهنماي مربيان

- راهنماي فعاليت رابطان

- مجموعه آموزشي رابطان بهداشت در5 جلد كه تا كنون بيش از 30 موضوع آموزشي را در بر مي گيرد

هدف مجموعه اين كتب آموزشي اين است كه مربيان بتوانند رابطان را براي انتقال پيام هاي بهداشتي به خانواده ها آموزش و ياري دهند اين منابع همچنين به رابطان كمك مي كند تا بطور فردي و گروهي پيام ها و مهارتهاي بهداشتي را بهتر انتقال بدهند

اين كتاب ها چارچوب واحدي دارند كه عبارتست از :

1- مقدمه .

2- اهداف .

3- اهميت موضوع.

4- متون آموزشي شامل مطالبي كه رابطان بايد بياموزند .

5- مهارتهاي ارتباطي

6- كاربرد عملي .

7- خود آزمايي .

اثر بخشي برنامه داوطلبان سلامت

- برنامه داوطلبان سلامت به تغيير نگرش و عملكرد مردم به ويژه زنان نسبت به توانايي بالقوه خود در جهت تغيير و بهبود شرايط زندگي كمك كرده است و اعتماد به نفس و اتكا به خود را در زنان رابط و خانوارهاي تحت پوشش افزايش داده است

- رابط بهداشت زمينه هاي لازم را براي مشاركت فعالانه تر زنان در توسعه اقتصادي ، اجتماعي كشور فراهم نموده است و در برخي از گروههاي داوطلبان سلامت حيطه فعاليت آنان متناسب با نيازهاي جامعه توسعه يافته و در امور اجتماعي و خانوادگي به كمك مردم شتافته اند